UE wzmacnia mechanizm reagowania na zagrożenia kosmiczne

28 września br. Rada Unii Europejskiej zdecydowała się na wzmocnienie EU Space Threat Response Architecture (STRA). W swojej początkowej formule z 2021 r. unijny mechanizm reagowania na zagrożenia w domenie kosmicznej obejmował jedynie systemy UE, takie jak Galileo czy Copernicus. Zgodnie z rekomendacjami przedstawionymi w Strategii kosmicznej UE na rzecz bezpieczeństwa i obrony z 2023 r. Rada rozszerzyła teraz jego zakres na potencjalnie wszystkie europejskie systemy kosmiczne.

W praktyce oznacza to, że zreformowana STRA może zostać uruchomiona także w odpowiedzi na zagrożenie dla pojedynczego państwa członkowskiego lub grupy państw, które ma wymiar kosmiczny. Co więcej, same państwa członkowskie mogą wnioskować o jej aktywację, jeżeli zagrożone są ich narodowe zdolności kosmiczne. Widać w tym wyraźne przekonanie, że europejskie i narodowe systemy są dziś zbyt silnie ze sobą zintegrowane, by traktować je oddzielnie.

Znacznemu przyspieszeniu ma ulec również sama reakcja UE. W pilnych sytuacjach, gdy liczy się czas, Wysoki Przedstawiciel UE do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa będzie mógł podjąć tymczasowe środki zaradcze, oparte m.in. na wcześniej uzgodnionych procedurach i instrukcjach operacyjnych. Chodzi przede wszystkim o to, by nie czekać na decyzję Rady złożonej z przedstawicieli 27 państw członkowskich, która w sytuacji kryzysowej mogłaby nadejść zbyt późno.

Od momentu podjęcia takich działań zaradczych Rada będzie miała cztery tygodnie na ich zatwierdzenie, modyfikację lub wycofanie. Dzięki temu cała Unia zyskuje potrzebną elastyczność, a państwa członkowskie zachowują ostateczną kontrolę nad kierunkiem, zakresem i czasem trwania odpowiedzi.

Decyzja Rady wyznacza przy tym zestaw dedykowanych instrumentów, które UE może wykorzystać w ramach STRA w odpowiedzi na zagrożenia w domenie kosmicznej. Powołany w tym celu Space Security Toolbox, w zależności od skali i rodzaju zagrożenia, przewiduje m.in. możliwość:

• odpowiedzi dyplomatycznej, obejmującej m.in. nawiązanie kontaktu z państwami trzecimi lub organizacjami międzynarodowymi, wydanie oświadczenia w imieniu Unii lub rozpoczęcie kampanii dyplomatycznej;
• odpowiedzi technicznej, obejmującej działania dotyczące unijnego programu kosmicznego oraz programu bezpiecznej łączności;
• podjęcia działań z zakresu komunikacji strategicznej, w tym skoordynowanej komunikacji publicznej UE w reakcji na zagrożenie;
• zastosowania środków ograniczających, w tym ukierunkowanych sankcji wobec osób i podmiotów odpowiedzialnych za zagrożenie;
• wykorzystania misji i operacji w ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony, obejmujących m.in. cywilne lub wojskowe konsultacje i wsparcie, działania prewencyjne, szkoleniowe oraz wykonawcze (w tym z użyciem siły).

Nie oznacza to jednak, że Wysoki Przedstawiciel będzie miał w pilnej sytuacji pełną swobodę w ich wykorzystaniu. W przypadku dwóch ostatnich instrumentów dokument wyraźnie wskazuje na konieczność wcześniejszej zgody Rady, co odzwierciedla ich znacznie większy ciężar polityczny. Środki dyplomatyczne, techniczne i komunikacyjne również będą podlegały wcześniej wypracowanym i zatwierdzonym procedurom operacyjnym.

Jednocześnie zawarte w przepisach sformułowanie o możliwości „podjęcia innych odpowiednich środków” pozostawia pewną niejasność co do granic tymczasowej odpowiedzi Wysokiego Przedstawiciela. W rzeczywistości będzie on musiał balansować między koniecznością szybkiej i skutecznej reakcji na zagrożenie a ryzykiem wywołania sprzeciwu państw członkowskich wobec zbyt daleko idących działań.

W obliczu potencjalnego kryzysu Unia nie ma improwizować, lecz działać według wcześniej przygotowanych i przećwiczonych scenariuszy. Służyć temu mają obowiązkowe coroczne ćwiczenia Space Threat Response Architecture (STRA-X), podczas których testowane będą procedury, przepływ informacji, mechanizmy koordynacji i procesy decyzyjne, a także identyfikowane potencjalne luki i słabości.