Posłowie pracują nad kosmiczną ustawą. Co to oznacza dla firm? [WYWIAD]

Wojciech Kaczanowski, redaktor Space24.pl: Dlaczego polski sektor kosmiczny potrzebuje ustawy o działalności kosmicznej?

Prof. Katarzyna Malinowska, dyrektorka Centrum Studiów Kosmicznych Akademii Leona Koźmińskiego: Polska ustawa o działalności kosmicznej jest niezbędna z kilku powodów. Pierwszym, dość oczywistym są względy międzynarodowych zobowiązań Polski wynikające z ratyfikowanych traktatów kosmicznych, a więc konieczność wypełnienia obowiązków nałożonych na państwo przez artykuł VI Traktatu o przestrzeni kosmicznej z 1967 roku, zgodnie z którym państwo musi autoryzować działalność w przestrzeni kosmicznej podejmowaną przez podmioty pozostające pod jego jurysdykcją oraz sprawować stały nadzór nad tą działalnością.

Co w tym jest istotne, państwo ponosi międzynarodową odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez działalność kosmiczną zarówno własną, jak i podmiotów krajowych, niezależnie od tego, czy działalność ta była autoryzowana czy nie. Ten ostatni aspekt stanowi szczególnie mocny argument za przyjęciem ustawodawstwa krajowego, gdyż brak systemu licencjonowania i nadzoru nie zwalnia państwa z odpowiedzialności, a jedynie utrudnia kontrolę nad działalnością mogącą potencjalnie narazić Skarb Państwa na konieczność wypłaty odszkodowań.

Potrzeba ustawy wynika również ze specyfiki działalności kosmicznej, która charakteryzuje się szczególnie wysokim poziomem ryzyka. Działalność ta jawi się jako szczególnie niebezpieczna, ponieważ ryzyko wyrządzenia szkody jest znacząco większe niż w innych rodzajach działalności ludzkiej.

Ryzyka tego nie można całkowicie wyeliminować pomimo rosnącego potencjału technologicznego sektora kosmicznego, ponieważ staje się ono konglomeratem zagrożeń związanych z techniką, czynnikiem ludzkim i siłami przyrody. Ta cecha działalności kosmicznej powinna być w pierwszej kolejności brana pod uwagę przy regulowaniu jej na poziomie krajowym. Bez jasnych ram prawnych, przedsiębiorcy działający w tym sektorze narażeni są na niepewność prawną dotyczącą zakresu swojej odpowiedzialności, co może hamować rozwój polskiego przemysłu kosmicznego.

Wzrost ryzyka prowadzenia działalności kosmicznej związany ze zwiększeniem się ilości śmieci kosmicznych uświadomił ustawodawcom krajowym konieczność uwzględnienia tej problematyki w normach pozytywnego krajowego prawa kosmicznego zarówno na płaszczyźnie prewencyjnej, jak i na płaszczyźnie odpowiedzialności za szkodę.

Potrzebujemy więc ustawy jako sektor, aby mieć narzędzia prawne do nadzorowania, czy polscy przedsiębiorcy kosmiczni przestrzegają międzynarodowych wytycznych dotyczących zapobiegania powstawaniu śmieci kosmicznych i innych standardów bezpieczeństwa.

Ustawa jest również niezbędna dla zapewnienia pewności prawa, o której mowa w artykule 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyraźne uregulowanie kwestii zakresu działalności kosmicznej, zasad jej autoryzacji oraz zasad odpowiedzialności pozwoli podmiotom, w tym przedsiębiorcom, niemal jednoznacznie stwierdzić, czy działalność, którą zamierzają podjąć, jest działalnością kosmiczną w rozumieniu przyszłej polskiej ustawy, a w konsekwencji czy podlega jej reżimowi.

Dążenie do zwiększenia pewności prawa w omawianym zakresie jest szczególnie ważne, gdy weźmie się pod uwagę, że ustawa przewiduje penalizację prowadzenia działalności kosmicznej bez zezwolenia. Bez jasnych ram prawnych przedsiębiorcy mogą przypadkowo naruszyć przepisy, nie mając świadomości, że ich działalność jest klasyfikowana jako kosmiczna.

Potrzeba ustawy wynika także z dynamicznego rozwoju globalnego sektora kosmicznego i nastania tak zwanej nowej ery w kosmosie, charakteryzującej się tym, że wśród podmiotów uzyskujących dostęp do przestrzeni kosmicznej rośnie liczba małych użytkowników. W dzisiejszej erze komercjalizacji działalności kosmicznej rozwijają się nowe formy aktywności, takie jak turystyka kosmiczna, loty suborbitalne czy górnictwo kosmiczne.

Określenie granicy między przestrzeniami powietrzną i kosmiczną wydaje się zasadne ze względu na rozwijający się rynek turystyki oraz loty suborbitalne, a także konieczność zapewnienia równego dostępu do kosmosu. Bez odpowiednich regulacji krajowych polski sektor będzie miał utrudniony dostęp do tych nowych obszarów działalności gospodarczej.

Wreszcie, polski sektor kosmiczny zasługuje na ustawę dostosowaną do krajowego do stanu, możliwości i ambicji rodzimego przemysłu kosmicznego. Krajowe ustawodawstwo kosmiczne powinno ustanawiać reżim prawny w zakresie zachowania bezpieczeństwa na Ziemi i w przestrzeni kosmicznej oraz reżim odpowiedzialności za szkodę łączący wewnętrzny system prawa z międzynarodowym prawem kosmicznym.

Co ustawa zmieni w działalności polskich firm? Czego potrzebuje polski przemysł, a zostało uwzględnione w projekcie ustawy?

Polska ustawa o działalności kosmicznej wprowadzi zmiany w funkcjonowaniu firm działających w sektorze kosmicznym, przede wszystkim poprzez ustanowienie systemu licencjonowania i nadzoru nad działalnością kosmiczną. Wprowadzenie zasad autoryzacji działalności kosmicznej zapewni pewność prawną podmiotom działającym w sektorze, co jest kluczowe dla planowania długoterminowych inwestycji i projektów. Ustawa precyzyjnie określi zasady odpowiedzialności za szkody kosmiczne, co jest szczególnie istotne ze względu na ryzykowny charakter tej działalności i znacząco większe ryzyko wyrządzenia szkody niż w innych rodzajach działalności ludzkiej.

Dla polskiego przemysłu kosmicznego szczególnie ważna będzie ochrona przed nieograniczoną odpowiedzialnością poprzez system podziału ryzyka odpowiedzialności z państwem oraz ubezpieczeń obowiązkowych. Jest to kluczowe zwłaszcza dla małych podmiotów stawiających pierwsze kroki w eksploracji kosmosu, które mogłyby nie udźwignąć ciężaru potencjalnych roszczeń odszkodowawczych.

Ustawa zapewni również bezpieczeństwo prawne poprzez wyraźne określenie przedmiotu i zakresu regulacji, w tym potencjalnie granicy przestrzeni kosmicznej, co pozwoli przedsiębiorcom jednoznacznie stwierdzić, czy planowana przez nich działalność podlega reżimowi ustawy.

Jakie są najważniejsze obowiązki państwa wynikające z prawa międzynarodowego, która ta ustawa ma realizować?

Podstawowym źródłem obowiązków państwa w zakresie działalności kosmicznej jest artykuł VI Traktatu o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej z 1967 roku. Zgodnie z tym przepisem, państwo strona traktatu ma obowiązek autoryzacji działalności w przestrzeni kosmicznej podejmowanej przez podmioty pozostające pod jego jurysdykcją, czyli przez tak zwane podmioty krajowe. Obowiązek ten obejmuje zarówno polskich obywateli bez względu na miejsce ich zamieszkania, jak i osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej mające swoją siedzibę na terytorium Polski.

Drugim kluczowym obowiązkiem państwa jest sprawowanie stałego nadzoru nad działalnością kosmiczną podmiotów krajowych. Nadzór ten ma charakter ciągły i nie kończy się wraz z wydaniem autoryzacji. Trzecim fundamentalnym obowiązkiem jest ponoszenie przez państwo wypuszczające odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w przestrzeni kosmicznej. Co szczególnie istotne, odpowiedzialność ta obejmuje zarówno szkody wyrządzone przez czyny własne państwa, jak i przez czyny cudze, czyli w zakresie działalności kosmicznej podejmowanej przez podmioty krajowe.

Niezwykle ważnym aspektem tej odpowiedzialności, który stanowi dodatkowy argument za przyjęciem krajowego ustawodawstwa kosmicznego, jest fakt, że państwo ponosi odpowiedzialność za szkodę bez względu na to, czy działalność podmiotów krajowych jest przez nie autoryzowana czy nie.

Oprócz wymogów wynikających z Traktatu o przestrzeni kosmicznej, krajowe ustawodawstwo powinno odzwierciedlać również materialne zasady zawarte w innych umowach międzynarodowych składających się na tak zwane traktaty kosmiczne oraz w innych źródłach międzynarodowego prawa kosmicznego.

Dotyczy to między innymi kwestii zapobiegania powstawaniu śmieciom kosmicznym, która mimo że nie została ujęta bezpośrednio w traktatach kosmicznych, jest jednym z największych problemów, przed którym stoją zarówno ludzkość, jak i państwa, których ryzyko poniesienia odpowiedzialności za szkodę znacząco się zwiększa.

Biorąc pod uwagę dynamiczne zmiany na globalnym rynku kosmicznym, czy ten projekt przede wszystkim porządkuje obecny stan, czy także tworzy nowe możliwości rozwoju?

Projekt polskiej ustawy o działalności kosmicznej należy postrzegać jako wyraz pewnego kompromisu ustawodawczego, który łączy w sobie zarówno elementy porządkujące obecny stan prawny, jak i tworzące nowe możliwości rozwoju dla polskiego sektora kosmicznego. Z jednej strony ustawa zapewnia, by działalność podmiotów pozostających pod jurysdykcją Polski była zgodna z międzynarodowymi zobowiązaniami państwa w tym zakresie, co oznacza konieczność implementacji wymogów wynikających z międzynarodowego prawa kosmicznego.

W aspekcie porządkującym ustawa wprowadza podstawowe mechanizmy licencjonowania i nadzoru wymagane przez prawo międzynarodowe oraz ureguluje kwestię odpowiedzialności za szkody zgodnie z wymogami traktatów kosmicznych. Te elementy są niezbędnym minimum wynikającym z członkostwa Polski w społeczności międzynarodowej i ratyfikacji podstawowych traktatów kosmicznych.

W aspekcie rozwojowym ustawa wykracza poza powyższe międzynarodowe minimum i tworzy ramy prawne wspierające rozwój polskiego przemysłu kosmicznego. Dotyczy to przede wszystkim uwzględnienia nowych obszarów działalności kosmicznej, które nie są jeszcze powszechnie regulowane, ale nabierają coraz większego znaczenia gospodarczego.

Chodzi tu przede wszystkim o loty suborbitalne i turystykę kosmiczną, górnictwo kosmiczne oraz serwisowanie obiektów kosmicznych na orbicie. Te nowe formy działalności wymagają jasnych ram prawnych, aby polski sektor mógł w nich uczestniczyć i ustawa swoim szerokim zakresem będzie to umożliwiać.

Funkcja stymulacyjna krajowego prawa kosmicznego przejawia się również w możliwości wprowadzenia rozwiązań chroniących przedsiębiorców przed nieograniczoną odpowiedzialnością. Bazowaliśmy tu na przykład na prawie francuskim, które przewiduje ograniczenie odpowiedzialności odszkodowawczej uczestników kosmicznego łańcucha dostaw. Takie rozwiązania są szczególnie istotne dla małych podmiotów rozpoczynających działalność w sektorze kosmicznym. Projekt przewiduje także możliwość zwolnień z obowiązku ubezpieczenia dla działalności prowadzonej dla celów nauki, badań lub edukacji, co może wspierać rozwój polskiej nauki i edukacji kosmicznej.

Dziękuję za rozmowę!